Śpiący, grający, tańczący i kiwający się czyli... będzie wyjątkowo monumentalnie

Mówi się, że dobry przewodnik miejski  powinien potrafić połączyć umiejętnie w zwartą historię i powiązać ze sobą niemal wszystko. Pełnego eklektyzmu nie opanowałem więc takich prób nie bedę podejmował, ale w związku z tym że w stolicy ostatnio dużo dzieje się  w dziedzinie na codzień raczej statecznej, a nawet skamieniałej bo tyczącej pomników postanowiłem właśnie na tym zagadnieniu skupić swą uwagę. Co prawda tym razem ograniczymy się jedynie do kilku pomników, ale żeby nie być posądzonym o całkowitą maliznę i łatwiznę postaram się znaleźć kilka łączących je  faktów i cech  poza tym, że wszystkie pomnikami warszawskimi bezdyskusyjnie są.

Pomnik Braterstwa Broni w fazie demontażu.
Jedyna okazja by zobaczyć cokół
 z przedwojennymi tradycjami.

Zacznijmy od Pomnika Braterstwa Broni. Każdy warszawiak powie, że chodzi po prostu o czterech śpiących na skrzyżowaniu Alej Solidarności z Targową przy Wileniaku. Nie chcę być małostkowym, ale skoro tak to pełna potoczna nazwa brzmi czterech śpiących, trzech walczących. Tłumaczyć jej genezy nie trzeba, każdy kto zobaczy pomnik sam sobie na to łatwo odpowie. Śpieszę natomiast wyjaśnić dlaczego zaczynam akurat od tego pomnika. I tu mogę pozwolić sobie na komfort posłużenia się się aż dwoma interpretacjami. Po pierwsze, to właśnie ten pomnik jest obecnie relokowany - co  zasadniczo nie leży przecież  w  pomnikowej naturze - w związku z budową praskiego odcinka metra. Akurat w przypadku tej siódemki nawet pomimo pozornej senności części grona, taka wędrówka nie jest jednak niczym nowym. Już w roku 1967 monument został przemieszczony o kilka metrów na wschód w zwiazku z ówczesną przebudową skrzyżowania. Drugim, jeszcze prostszym wyjaśnieniem którego mogę uzyć dla uzasadnienia dlaczego zaczynam własńie od niego może być też to , że był on po prostu pierwszy. Rzecz jasna nie pierwszym w ogóle, ale warto przypomnieć w tym miejscu, że to pierwszy pomnik wystawiony w stolicy po zakończeniu II wojny światowej. Ceremonia jego odsłonięcia odbyła się już 18 listopada 1945.

Pomnik księdza Ignacego Skorupki - dynamizm czystej postaci 

 Pośpiech ten mający oczywiście swe ideologiczne uwarunkowania można zauważyć jednak nie tylko w dacie odsłonięcia, lecz również i to znacznie bardziej ciekawy wątek przyglądając się bliżej materiałom użytym do jego wykonaniu. I tak początkowo wszystkie figury żołnierzy przygotowane zostały jako gipsowe odlewy. Dopiero w 1947 roku zastąpiono je właściwymi odlanymi z brązu. Brąz ten pochodził z zasobów tego kruszcu zabezpieczonych w Berlinie po zdobyciu stolicy III Rzeszy przez wojska radzieckie. Istotnym w całej tej historii jest to, a i symboliczna wymowa nie była tu bez znaczenia, iż  pochodzi on prawdopodobnie z przetopienia zdobycznej niemieckiej amunicji. W obiegu funkcjonuje jednak wersja jeszcze bardziej intrygująca. Według niej nie można wykluczyć iż, ten berliński brąz mógł pochodzić ze zdemontowanych i wywiezionych do Niemiec w czasie wojny, a następnie tam przetopionych, polskich pomników, w tym także kilku warszawskich. Przykład? Doskonałym będzie pomnik Chopina z Łazienek. Jak wiemy w 1940 roku Niemcy wysadzili go w powietrze, by po pocięciu palnikami uzyskane w ten sposób fragmenty przetransportować koleją na zachód. Namacalny dowód tego zdarzenia stanowi mało znana fotografia przedstawiająca pozostałości pomnika, w tym głowę kompozytora umieszczone na kolejowej lorze w drodze do Rzeszy.

Unikatowe zdjęcie wykonane pod Łowiczem w 1940 r. ukazuje
niemiecki transport kolejowy wywożący do Rzeszy wysadzone
elementy pomnika Chopina z Łazienek

Wobec tych faktów nie można więc całkowicie wykluczyć, że postaci żołnierzy z monumentu na Targowej nie zawierają w sobie fragmentów przedwojennego Chopina z Łazienek! Dzięki brązowi udało nam się powiązać Fryderyka Chopina z polskimi żołnierzami i radzieckimi sołdatami, a czy przyglądając się bliżej cokołowi pomnika Braterstwa Broni znajdziemy też jakieś niespodziewane związki? O tak, co więcej tu znów swoje piętno odciśnie pośpiech w pracach przy jego wystawianiu. Dla skrócenia przebiegu całości prac  w tym elemencie posłużono się albowiem już istniejącym cokołem, który powstał jeszcze przed wojną z myślą o upamiętnieniu postaci księdza Ignacego Skorupki. Jak to? Przecież nie kłaniający się bolszewickim kulom kapelan ma swój pomnik, zresztą niedaleko, bo również przy praskim odcinku Alej Solidarności, tyle że przed katedrą św. Floriana. Co więcej duchowny stoi tam na pokaźnych rozmiarów cokole. Owszem, pamiętać jednak trzeba, że całość włącznie z cokołem pochodzi dopiero z 2005 roku i jest jednym z najmłodszych warszwskich dzieł Andrzeja Renesa. O ile pomnik Braterstwa Broni jest dla niektórych kontrowersyjny z racji uczczonych tak obok polskich także radzieckich żołnierzy, to ten sprzed praskiej katedry budzi inne kontrowersje. Tym razem chodzi nie tyle o upamiętnianą postać księdza, który zginął 14 sierpnia 1920 roku w okolicach Ossowa szturmując w pierwszym szeregu z polskimi żołnierzami bolszewickie pozycje, co ze względu na kształt i układ spiżowej sylwetki duchownego, którą wielu warszawiaków uważa za delikatnie mówiąc średnio udaną. Mniej przebierający w słowach wspominają  nawet o tańcu świętego Wita czy duchownym odpowiadającym na pytanie którędy do ZOO.

Guma zwyczajowo swobodny
 i nieformalny

Ale te kontrowersje są niczym przy kontrowersjach jakie wywołała inna pomnikowa sylwetka. Aby móc cały czas zachować choć pozory spójności i logiczności mego wywodu powiem, że i tu mamy do czynienia z monumentem znajdującym się na Pradze,  budzącej mieszane odczucia estetyczne części społeczeństwa  sylwetce głównego bohatera, nietypową historią związaną z materiałem użytym do jego wykonania i wreszcie również dość dużą ruchliwością samego dzieła, wręcz międzynarodowych jego wojażach i tendencji do znikania. W ten oto tylko nieco karkołomny sposób pozwoliłem sobie przejść do pomnika Pana Gumy usytuowanego jeszcze do niedawna na skrzyżowaniu ulic Czynszowej i Stalowej.  Do niedawna, gdyż pomnik odsłonięty dwa lata temu, bo w grudniu 2009 roku zdążył już parokrotnie opuścić czasowo swą docelową lokalizację. Wynikało to z faktu iż z racji swej nietypowości jak i stosunkowo bezproblemowej możliwości transportu zdążył już uczestniczyć  na międzynarodowej wystawie, a ostatnio ponownie opuścił swoje uliczne lokum by poddać się niezbędnej konserwacji. Już po dwóch latach? Mogłoby to wydawać się dziwne gdyby nie fakt, że pomnik jest wykonany nie ze spiżu, brązu czy nawet granitu, a ze specjalnego tworzywa nieco przypominającego gumę. Sama nazwa jednak nie wynika z matriału użytego do wykonania figury. Jej genezy należy upatrywać w  fakcie, iż pierwowzorem figury praskiego pijaczka był niejaki pan Zbyszek, który to właśnie w tym miejscu, pod znajdującym się tu sklepem monopolowym bardzo często spędzał całe dnie. A że w tym czasie zwykł kiwać się w charakterystyczny dla siebie sposób został ochrzczony przez dzieci mianem Pana Gumy. Już widzę to oburzenie rysujące sie na twarzach niektórych. Ale jak to? Pomnik alkoholikowi i pijakowi, za co, dlaczego? Kto wpadł na taki pomysł? Nieco światła na tę sytuację rzuci na pewno historia jego powstania. Otóż autorem i inicjatorem całego przedsięwzięcia był znany warszawski performer Paweł Althamer, który prowadząc swego czasu zajęcia z dziećmi i młodzieżą w ramach Grupy Pedagogiki i Animacji Społecznej na Pradze Północ zaproponował aby to one wskazały jakąś osobę niekoniecznie zasłużoną, ale za to rozpoznawalną lokalnie która możnaby na Pradze uwiecznić. Skoro słowo się rzekło trzeba było być konsekwentnym, a że dzieci jako postać bezdyskusyjnie charakterystyczną i rozpoznawalną wskazały wspomnianego pana Zbyszka vel Pan Guma. stał stał sie on mimowolnym modelem. Zresztą warto podkreślić że przy wykonaniu samej figury, aktywny udział brali czterej chłopcy dla których była to przede wszystkim możliwość oderwania się od niewesołej rzeczywistości wielu praskich rodzin. Jeszcze jeden szczegół by historia tego posta zatoczyć mogła pełne koło. Tak się składa że odlew figury Pana Gumy wykonano w Berlinie, ale w tym przypadku istnieje akurat pewność co do jednego, żadna amunicja ani  inne warszawskie pomniki w tym procesie nie ucierpiały. I tak oto  od pomnika  Braterstwa Broni, poprzez pomniki Chopina i księdza Ignacego Skorupki dotarliśmy do pomnika Pana Gumy. Takie rzeczy tylko w Warszawie.

Amfiteatr przy Placu Trzech Krzyży, czyli wielkich planów kilka

Idea dzielnicy reprezentacyjnej marszałka Józefa Piłsudskiego, tereny gigantycznej wystawy światowej na Pradze, plan Pabsta, trzy linie metra głębokiego czy wreszcie socrealistyczne wizja znacznie obszerniejsza niż tylko MDM. To wszystko jak najbardziej tyczy się Warszawy, co więcej było w głęboko zaawansowanej fazie planowania. Podobnie zresztą jak i mój plan zamieszczenia tutaj posta o nieco innej tematyce dopóki nie natrafiłem na dokument pt. Widma Warszawy niezaistniałej i... już nie mogłem go tu nie zamieścić. Ten kilkunastominutowy film w zwięzły ale niezwykle obrazowy sposób pokazuje jak miała i mogła wyglądać Warszawa, jak prawie wygladała. Nawet jeśli wcześniej słyszeliście lub czytaliście już o tych planach to materiał ten zawiera niesamowicie obrazowe symulacje alternatywnego wyglądu najważniejszych miejsc stolicy i pomaga uzmysłowić sobie z projektami jakiej skali tak naprawdę mieliśmy do czynienia. Jeśli planowaliście więc coś innego, zmiencie plany na najbliższe minuty, bo to po prostu warto zobaczyć.

(Nie) zwykły dom, czyli Niepodległości 219

Dziś zaczniemy od przypomnienia pewnego fragmentu Pianisty Romana Polańskiego...

Istniejący do dziś budynek przy Niepodległości 219

Sceny te w rzeczywistości rozegrały się w budynku przy skrzyżowaniu Alei Niepodległości i Wawelskiej. To właśnie na jego poddaszu Władysław Szpilman doczekał wyzwolenia Warszawy i o mało nie zginął z rąk radzieckich żołnierzy wzięty za niemieckiego marudera. Ale budynek przy Niepodległości 219 był tylko ostatnim z długiej listy adresów pod którymi przebywał po ucieczce z likwidowanego getta. Od 1942 roku kompozytor żydowskiego pochodzenia był zmuszony ukrywać się  kolejno na ul. Narbutta 8, Noakowskiego 10, Puławskiej 83, Narbutta 17, Fałata 2, Niepodległości 223 by wreszcie po pobycie w opuszczonym przez Niemców gmachu pobliskiego szpitala udało mu się przedostać się na wspomnianą Niepodległości 219. Tu też miało miejsce iście filmowe spotkanie kompozytora i twórcy m.in. sygnału Polskiej Kroniki Filmowej z niemieckim oficerem, który nie tylko nie wskazał jego kryjówki lecz także pomógł mu przetrwać ostatnie dni niemieckiej okupacji stolicy.

Miejsce schronienia kompozytora
od ulicy Sędziowskiej

Szpilman na strych częściowo spalonego budynku przy Niepodległości 219 przedostaje się w październiku 1944 od strony ul. Sędziowskiej, gdzie przejściowo ukrywa się także w znajdujących się tam willowych domkach. Ironią losu jest fakt, iż dół budynku od strony Niepodległości zajmują w tym czasie Niemcy. Wspomagany przez niemieckiego oficera Wilma Hosenfelda przetrwał tu do drugiej połowy stycznia 1945 roku gdy zaobserwowany przez niego z poddasza tłum ludności cywilnej wracającej do stolicy Aleją Niepodległości od strony Wisły uświadamia mu że miasto zostało wyzwolone po ponad 5-letniej wojennej okupacji. Historia która skrzyżowała w tym miejscu na krótko losy tej dwójki pokazuje, że przyzwoicie można zachować się zawsze i w każdej sytuacji, bez względu na okoliczności.

Całą opowieść o wojennych losach Władysława Szpilmana obok fabularyzowanej historii autorstwa Polańskiego znaleźć można również w dokumencie Władysław Szpilman - własnymi słowami. Do obejrzenia którego gorąco Was zachęcam.

Maria w objęciach Czerenkowa, czyli podwarszawski reaktor badawczy

Zacznijmy od małej retrospekcji do roku 1958 kiedy to w otoczonym lasami Świerku pod Warszawą swój stan krytyczny, a przez to zdolność do pracy uzyskał pierwszy w Polsce reaktor jądrowy o imieniu Ewa.

Dlaczego EWA? Był to akronim słów Eksperymentalny, Wodny, Atomowy. Eksperymentalny dlatego, iż należał  do jednych z pierwszych reaktorów badawczych na świecie, wodny gdyż właśnie woda pełniła bardzo ważną rolę w technologii jego funkcjonowania będąc jednocześnie chłodziwem jak i moderatorem, czyli mówiąc najprościej spowalniaczem uwalnianych w reakcji łańcuchowej neutronów, wreszcie atomowy gdyż to właśnie wiązania atomowe cząstek były źródłem wytwarzanej przez niego energii.



Promieniowanie Czerenkowa - efekt błękitnej poświaty wody
wywołany przez promieniowanie zanurzonego w niej rdzenia

Ewa zakończyła swą pracę w roku 1995 kiedy to została definitywnie wyłączona. Jednakże i dziś w Świerku możemy na własne oczy zobaczyć unikatowy efekt promieniowania Czerenkowa przejawiający się świeceniem na niebiesko wody wokół zanurzonego w niej rdzenia reaktora. Tym razem za sprawą Marii. Jest ona młodszą siostrą Ewy. Rozpoczęła pracę w roku 1974 a geneza jej imienia jest tym razem mniej złożona - upamiętnia postać Marii Skłodowskiej-Curie. Podróż do serca Marii zaczynamy u bram istniejącego formalnie od zaledwie kilkunastu dni, Narodowego Centrum Badań Jądrowych. Powstało ono z połączenia funkcjonujących dotąd niezależnie Instytutu Problemów Jądrowych im. Andrzeja Sołdana i Instytutu Energii Atomowej POLATOM. Ta fuzja jest efektem przygotowań reaktywowanych niedawno przygotowań do budowy w naszym kraju pierwszej elektrowni atomowej. A propos pierwszego... to wrażenie jakie odnosimy na poczatku naszej wędrówki może mieć dość ambiwalentny charakter. Instytut jest mocno chroniony, podwójne ogrodzenia z drutem kolczastym czy wszędobylskie kamery to zapewne tylko jedne z elementów rozbudowanego i niejawnego do końca systemu zabezpieczeń ukazujące rangę tego miejsca. Z drugiej jednak strony przekraczając płot jakbyśmy przenieśli się co najmniej kilkanaście lat wstecz. A może to tu czas się zatrzymał, choć jego znamię widać właśnie aż nazbyt wyraźnie na niemal wszystkich otaczających nas obiektach i przedmiotach. Podróż w lata 70-te. Podjeżdzamy autokarem kilkaset metrów i zatrzymujemy się w pobliżu silosa reaktora. Jego charakterystyczny okrągły kształt widać już z daleka. Po wejściu do budynku z nim sąsiadującego czeka nas kolejna niespodzianka. Cała nasza grupa otrzymuje białe kitle. Do tego foliowe kapcie znane ze szpitali. To na wypadek gdyby ktoś miał zetknąć się nieświadomie z substancją radioaktywną. Prawdopodobieństwo takiej przygody jest znikome, ale ostre normy bezpieczeństwa mają swoje wymogi. Tu też napotykamy pierwsze dziwne dla przeciętnego człowieka urządzenie. Coś na wzór połączenia wielkiej szafy z wagą uliczną do tego posiadającą otwory okazuje się być dozymetrem, urządzeniem sprawdzającym dawkę ewentualnego promieniowania przyjętego przez człowieka. Wracając już z reaktora każdy się z nim obowiązkowo zapozna.



Sterownia - tu wstępu nie ma

Na razie wchodzimy na obszerną halę budynku gdzie możemy zobaczyć m.in. makietę obudowy rdzenia reaktora w skali 1:1 jak i kilka innych jego elementów składowych. Korzystając z ich pomocy znacznie łatwiej zrozumieć i wyobrazić sobie czym tak naprawdę jest reaktor atomowy i na czym polega mechanizm i fenomen jego funkcjonowania. Na końcu hali za szklanymi oknami widać pomieszczenie sterowni. To tu za pomocą setek mierników monitorowany  na bieżąco stan całego systemu.

Wreszcie stajemy przed drzwiami śluzy wiodącymi do reaktora. Stalowe drzwi grubości kilunastu centymetrów otwierają się przy akompaniamencie brzęczka alarmowego. Wchodzimy do środka. Tu musimy odczekać kilkanaście sekund na wyrównanie ciśnienia atmosferycznego. W hali reaktora utrzymywane jest bowiem ze względów technologicznych jak i bezpieczeństwa niewielkie podciśnienie. Kolejny dozymetr. Choć wygląda nieco inaczej pełni tę samą funkcję co napotkany przy wejściu do zakładu. Budująca napięcie niczym w filmach science-fiction forma przebadnia cieszy się popularnością także w naszej grupie.





Pręty bezpieczeństwa - nie mają prawa zawieść

Przeciwległe drzwi wpuszczają nas do najważniejszego pomieszczenia całego instytutu. Mrocznie oświetlona przemysłowa hala w pierwszej chwili budzi niepokój. Przed nami góruje wielki blok reaktora. Wspinamy się niewielkimi schodkami na górę. Po chwili stoimy już na płycie bezpośrednio go osłaniającej. W centralny punkcie wisi opleciona zwojem kabli metaliczna konstrukcja. Jak się okazuje to tzw. pręty bezpieczeństwa - element służący do natychmiastowego wygaszenia reaktora. Zawieszone na elektromagnesach w razie konieczności zwolnione, grawitacyjnie opadają do rdzenia zatrzymując reakcję łańcuchową rozszepiania atomów w nim zachodzącą. To najpewniejsze rozwiązanie. W Czarnobylu były umieszczone na uzależnionych od zasilania silników, które w krytycznym momencie zawiodły. Tu zagrożenie to nie ma możliwości zaistnienia.



Dostęp do zbiornika reaktora możliwy jest dzięki szeregowi
specjalnych włazów i zaworów

W płycie pokrywy reaktora przez niewielki wziernik zobaczyć możemy rozświetloną na błękitny kolor wodę - tzw. efekt Czerenkowa. Oprócz tego w różnych miejscach jest gęsto pokryta swoistymi zaślepkami. To przez nie wprowadza się m.in. klucze służące do regulacji zaworów znajdujących się na dnie zbiornika (niektóre takie kluczyki mają nawet ponad 9 metrów długości), jak również materiał który ma ulec kontrolowanemu napromieniowaniu. Reaktor w Świerku jest bowiem jedynym w Polsce i jednym z 7 reaktorów badawczych na świecie produkującym m.in. izotopy wykorzystywane w medycynie przede wszystkim walce z nowotworami. To jednak jedynie jedno z wielu jego zastosowań.

Manipulator w potężnej i grubej ścianie
komory gorącej. Umożliwia operatorowi
bezpieczną pracę z dowolnym wydobytym
z reaktora materiałem.

Paliwem dla reaktora są kapsułki uranowe tworzące tym razem pręty paliwowe zamknięte w specjalnych kasetach. Wszystko to otoczone jest zbiornikiem wodnym, gdyż to właśnie woda jest najlepszą osłoną biologiczną dla promieniowania. Jednak nie tylko rdzeń znajduje się w zbiorniku wodnym. Pod płytą na której stoimy znajduje się także zbiornik służący do czasowego przechowywania zużytych prętów paliwowych. Cały ten układ z kolei zakończony jest tzw. komorą gorącą. To do niej w bezpieczny sposób można przetransportować  promieniotwórwcze elementy  samego rdzenia jak i te w nim napromieniowane by już w jej wnętrzu za pomocą specjalnych mechanicznych manipulatorów np. zapakować i przygotować do dalszego transportu.

Manipulatorom znacznie bliżej przyjrzeć się można w Laboratorium Badań Materiałowych, które odwiedzamy po opuszczeniu budynku mieszczącego Marię. W tej jednostce przeprowadza się z kolei badania nad wpływem promieniowania jonizującego na różnego rodzaju materiały. Mechaniczne ramię w rękach doświadczonego operatora jest niezwykle precyzyjne. Ta precyzja ma też swoją cenę. Jedno takie cacko kosztuje ponad 54 tys. dolarów.

Na koniec zwiedzania kompleksu w Świerku czeka nas jeszcze prezentacja i wykład na temat energii atomowej a także jej zastosowania i bezpieczeństwa, tu każdy ma okazję uzyskać odpowiedź na zrodzone w trakcie wycieczki pytania. Tak napromieniowani... wiedzą ruszamy w drogę powrotną do Warszawy.

Z przymrużeniem obiektywu, czyli... gdzie zabawić się w Warszawie?

Mnogość lokali w stolicy już przed laty nastręczała wielu dylematów...

    Trzeba przyznać, że Antoni B. trafił na prawdziwych ekspertów. Warszawa czasów PRL-u obfitowała w wiele jakbyśmy dziś powiedzieli kultowych lokali. Nieprzypadkiem Jan H. wraz z Henrykiem M. wspomnieli choćby o "Melodii". Lokal ten funkcjonujący przez wiele lat na Placu Trzech Krzyży (Nowy Świat 3) był kontynuatorem nie mniej slynnej przedwojennej restauracji "Paradiso". To właśnie podczas występów w "Melodii" swe pierwsze artystyczne kroki stawiali m.in. Krystyna Janda, Piotr Fronczewski czy Jacek Kaczmarski. To właśnie w niej występował "Kabaret pod Egidą" a Jan Pietrzak wykonał tu premierowo "Żeby Polska byla Polską". Smaczku całej sprawie dodawał fakt, iż znajdowała się ona przecież w bezpośrednim sąsiedztwie gmachu Komitetu Centralnego PZPR, a na sąsiedniej ul. Mysiej swą siedzibę miała ówczesna cenzura, czyli Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk.

    Być może nasi filmowi bohaterowie udali się później także do "Kameralnej" mieszczącej się na ul. Foksal 16. Jan H. wszak znał ją bardzo dobrze. Tak, Jan Himilsbach także w życiu prywatnym był tu częstym gościem.

Na "lornetę z meduzą" czyli 2 setki wódki i nóżki w galarecie zjawiali się tu m.in. Marek Hłasko, Leopold Tyrmand, Edward Stachura, Roman Wilhelmi, Roman Polański. Nawet Agnieszka Osiecka na jej rzecz zdradzala czasem ulubione przez nią lokaliki Saskiej Kępy.

    Z kolei Henryk M., a właściwie Zdzisław Maklakiewicz gdy atmosfera już się nieco rozluźniła mógł namawiać Antoniego B. do odwiedzenia restauracji w Hotelu Bristol. Choć może lepiej, że tam panowie tym razem nie dotarli, gdyż to właśnie wracając z Bristolu nocą 9 października 1977 w tajemniczych i do dziś niejasnych okolicznościach został pobity na skutek czego zmarł niezapomniany Zdzisiek. Na szczęście zostały nam do dziś jego fenomenalne role i kunszt aktorski.  

Na wiślanej skarpie, czyli jak Dunikowski na króliki nie polował...

    Przyjezdnym Warszawa przeważnie nie kojarzy się ze zbyt urozmaiconą powierzchnią terenu. Mamy Nizinę Mazowiecką i basta. Jeśli już bawiąc się w geologów amatorów zaczniemy wyliczać jakieś większe pagórki czy wzniesienia, np. Kopiec Powstania Warszawskiego czy Górkę Szczęśliwicką to powstaly one w skutek sztucznego  utworzenia ich z gruzów powojennej Warszawy. Ale w wielkim błędzie będzie ten kto mysli, że stolica jest płaska jak stół. W obaleniu tego stereotypu ma swoje trzy grosze, a raczej kilkanaście kilometrów udziału Wisła, a dokładniej ukształtowana przez nią na przestrzeni wieków skarpa wiślana. Ta znajdująca się wzdłuż lewego brzegu forma terenu z kolei miała wpływ na powstanie, lokalizację i kształt wielu obiektów. Co więcej, jest ich na tyle dużo i są na tyle ciekawe, a czasem wręcz zaskakujące że doszedłem do wniosku iż warto byłoby poświęcić im całą serię newsów...

      Nie tracąc czasu przystąpmy więc do realizacji tych zamiarów. Kilka dni temu miałem okazję udać się do Królikarni. Mimo iż pogoda sprzyjała wygrzewaniu się w promieniach słońca i harcom na trawie ku memu zaskoczeniu zamiast harcujących po niej królików jak wskazywałby nazwa jedynymi harcownikami jakich spotkałem były tam rzesze warszawiaków, nie licząc harcujących z kolei po warszawiakach komarów. W tym pląsającym tłumie stoicki spokój zachowały jedynie rzeźby rozlokowane gęsto tak w ogrodzie jak i samym wnętrzu pałacu. Ale z przyczyn obiektywnych je akurat trudno wyprowadzić z równowagi.

      Jednak po kolei. Skąd nazwa i czym w ogóle jest ten stojący na mokotowskim odcinku skarpy pałac?

Powstał on w latach 1782-86 a jego projektantem był sam Domenico Merlini, a więc jeden z twórców Łazienek, nadworny architekt króla Stanisława Augusta. Pierwszym właścicielem był zresztą szambelan królewski Karol de Thomatis. Podobieństw do Łazienek znajdziemy zresztą więcej. Tak jak i tam o lokacji w decydujacej mierze decydowały walory widokowe które zapewniała skarpa. Oprócz samego pałacu kompleks tworzyły też zabudowania pomocnicze i gospodarcze takie jak cegielnia, młyn, stodoła czy rzecz jasna browar i karczma.

Taka infrastruktura była z pewnością mile widzianą, gdyż należy pamiętać iż w momencie powstania były to tereny dość odległe od Warszawy, która w II pol. XVIII w. kończyła się na otaczających ją od 1770 Okopach Lubomirskiego, których pozostałość od południa możemy zobaczyć w postaci  Rogatek Mokotowskich znajdujących się na Placu Unii Lubelskiej.

Ale zanim szambelan de Thomatis mógł kosztować w swej karczmie piwa własnego wyrobu to właśnie na tym terenie królowie z dynastii Sasów, a więc August II Mocny i August III urządzili tu swój zwierzyniec gdzie jedną z ulubionych rozrywek były właśnie polowania na króliki, zapewne ku przerażeniu tych ostatnich.

Zresztą nie było to nic nowego w historii Warszawy i królewskich upodobań gdyż podobne miejsce kaźni wcześniejsi monarchowie zorganizowali im również na wislanej skarpie tyle że na wysokości Pałacu Kazimierzowskiego na Powiślu. Szczęśliwie z czasem zaniechano tych praktyk (być może na skutek wybicia całej lokalnej króliczej populacji, nawet pomimo wielkiej zdolności i aktywności reprodukcyjnej tych przesympatycznych stworzeń), a kolejni mieszkańcy tego miejsca znależli sobie inne uciechy.

A propos uciech to udając się pod wschodnią elewacje pałacu, znajdziemy się na obszernym tarasie zapewniając wspomniane uczucie naszym oczom.

 Schodząc poniżej tarasu trafimy na miejsce nieco zakamuflowane. Znajdziemy tu bowiem porośniętą gęsto bluszczem grotę.  Muszę powiedzieć jednak, że to akurat w Warszawie nie pierwszyzna, gdyż w XVII i XVIII w. tego typu urozmaicenie w architekturze było dość popularnym. Zwano je tzw. romantycznymi grotami upodobanymi szczególnie przez zamożne ówczesne arystokratki, które miały dodawać tajemniczości i efektowności zakładanym i pielęgnowanym przez nie ogrodom. Podobne przykłady znależć możemy także w Pałacu w Wilanowie czy wreszcie w bardzo pobliskim Pałacu Szustra, gdzie tę romantyczną estetykę realizowała księżna Izabela z Lubomirskich Czartoryska. Skoro już o grotach mowa to nie mógł bym w tej litanii pominąć groty mieszczącej się w dzisiejszym Parku im Rydza Śmigłego w okolicach ul. Książecej zwanej Elizeum i powstałej pod ziemią dla brata królewskiego Kazimierza Poniatowskiego. Choć biorąc pod uwagę cele do jakich mu służyła wydawać się może, że nieco odmiennie i ujmijmy to bardziej praktycznie niż platonicznie interpretował pojęcie romantycznej groty.

Wracając jednak do historii i losów Pałacu w Królikarni przechodziła ona w kolejnych latach w ręce rodzin Radziwiłów i Pusłowskich. W 1879 spustoszył ja silny pożar jednak wkrótce została odbudowana. Kolejne zniszczenie dotknęło ją już w czasie II w.ś. przede wszystki w latach 1939 i 1944 kiedy to toczyły się tu silne walki w toku Powstania Warszawskiego, co zostało upamiętnione na terenie parku.

  

Po wojnie władze państwowe przejmując pałac podjęły decyzję w 1948 o odbudowie pałacu i przeznaczeniu go na mieszkanie i zarazem muzeum rzeźby Xawerego Dunikowskiego. Prace ukończono dopiero w 1965 i ich zwieńczenia sam Dunikowski nie doczekał umierając rok wcześniej. Idea tego miejsca jako muzeum rzeżby jest żywa do dziś a uległa nawet rozszerzeniu także o dzieła innych artystów. Ciekawostką dotyczącą samego Dunikowskiego wartą wzmianki jest fakt iż ma on na swym koncie zabójstwo i to dokonane na Krakowskim Przedmieściu. W 1905 r. w lokalu U Lijewskiego który mieścił się vis a vis kościoła św. Krzyża zastrzelił on innego artystę niejakiego Wacława Pawliszaka strzelając mu w głowę. Panowie najkrócej mówiąc krytycznie oceniali swoje dokonania artystyczne.
Wędrując po parku możemy natknąć się na kilka postaci i nawiązań historycznych. I tak po lewej stronie dziedzińca możemy dosłownie oko w oko obejrzeć popiersia z drugiego cyklu dłuta Dunikowskiego pt. Głowy Wawelskie, nawiązującego  do  rzeżb  przedstawiających wybitnych Polaków a zainspirowanego drewnianymi popiersiami znajdującymi się w sklepieniu Zamku na Wawelu.

 Spotkamy tu m.in. Jana Kochanowskiego, Elizę Orzeszkową, Stanisława Staszica, Hugo Kołłątaja i Mikołaja Reja. Ale to nie koniec znamienitych postaci. W bezpośrednim sąsiedztwie w cieniu drzew zobaczymy też kamienne lico króla Władyśława Jagiełły, które co ciekawe jest fragmentem jednej z wersji pomnika króla który wykonany w brązie odsłonięto w 1945 roku w Central Parku w Nowym Jorku.

Jeśli ktoś sądzi, że uwiecznionego marszalka Józefa Piłsudskiego obejrzeć można jedynie przy Belwederze i na placu jego imienia, musi uzupełnić tę listę także o Królikarnię.

      Niekoniecznie jednak postumenty związane z realną historią budzą największe zainteresowanie.

Niezwykle efektowne są bowiem sylwetki śpiącego psa czy warszawskiej syrenki.

Wśród relaksujących się na trawie mą uwagę przykuł jeden z odpoczywających, ale wobec dość dziwnego spojrzenia jakim mnie zmierzył postanowiłem czym prędzej się oddalić.

W międzyczasie dostrzegłem sylwetkę siedzącej w oddali dziewczyny, zaintrygowany podszedłem bliżej i wtedy ujęły mnie jej bardzo subtelne, delikatne rysy twarzy i alabastrowa wręcz cera - niestety była jakaś nieobecna jakby urażona, szkoda nie służyło to jej wyjątkowej urodzie.

Na koniec krótkiego przeglądu sztuki rzeżbiarskiej w Królikarni dałem się porwać sztuce współczesnej w mocno abstrakcyjnym wydaniu.

Stojące na przedpolu Królikarni instalacje mogą być różnie oceniane, ale wydaje się że w tym miejscu stanowią interesujące urozmaicenie, poza tym jak mawiają gusta non disputandum.